Bedreiging van de bodem
De bodem staat bloot aan een reeks bedreigingen zoals:
- erosie
- afdichting
- afname van organisch materiaal
- verontreiniging
- afname biodiversiteit
- verdichting
- verzilting
- landverschuivingen
- overstroming
Bodemaantasting wordt veroorzaakt of geaccentueerd door menselijke activiteiten zoals land- en bosbouw op basis van ongeschikte methodes, industriële activiteiten, toerisme, stedelijke en industriële wildgroei en bouwactiviteiten. De eerste vier aantastingen worden hier beschreven aan de hand van indicatoren. De overige aantastingen worden beschreven in het achtergronddocument bodem. Overstroming wordt behandeld onder het thema waterhuishouding.
Gevolgen van bodemaantasting
Bodemaantasting bedreigt de economische, maatschappelijke en ecologische functies van de bodem:
- Productie van voedsel- en andere landbouwgewassen is net als de bosbouw afhankelijk van de bodem.
- In de bodem worden mineralen, organische stof, water en allerlei chemische verbindingen opgeslagen en getransformeerd. De bodem is een opslagplaats voor schadelijke stoffen en kan door omzettingsprocessen voorkomen dat deze rechtstreeks in lucht of water terecht komen. De bodem brengt stoffen koolstofdioxide (CO2) en andere gassen in de atmosfeer.
- De bodem is een natuurlijke filter voor het grondwater en een bron voor watervoorziening.
- De bodem vormt de woonomgeving voor verschillende dieren en planten.
- De bodem vormt, letterlijk, het draagvlak voor menselijke activiteiten en is een belangrijk landschapselement, dat deel uitmaakt van het cultureel erfgoed.
- De bodem levert diverse grondstoffen zoals klei, zand, mineralen en organisch materiaal zoals turf.
Scenario's tot 2030
Om zicht te krijgen op de mogelijke evoluties in de komende decennia heeft MIRA eind 2009 de Milieuverkenning 2030 gepubliceerd. Daarin zijn verschillende scenario's uitgewerkt voor het landgebruik.
Achtergronddocument
Achtergronddocument Bodem (pdf, 5,27 MB)
Hoofdstuk in focusrapport
Bodem - Verontreiniging en afdichting bedreigen de bodem (2007) (pdf, 1,48 MB)
Bodem - Schaalvergroting in de aanpak van bodemverontreiniging (2006) (pdf, 861 KB)
Bodem - Bodembedreigingen bekend, hoe aanpakken? (2005) (pdf, 2,72 MB)
Onderzoeksrapport
Onderzoeksrapport 'Bodemafdichting' (2011) (pdf, 353 KB)
Onderzoeksrapport 'Verfijning ruimtemodel' (2011) (pdf, 11,6 MB)
Onderzoeksrapport 'Landgebruikskaart voor Vlaanderen en Brussel' (2011) (pdf, 6,79 MB)
Onderzoeksrapport "Scenario’s voor de reductie van erosie en sedimentaanvoer in Vlaanderen" (2006) (pdf, 178 KB)
Verbanden
Bodemverontreiniging wordt veroorzaakt door een brede waaier van giftige en/of verontreinigende stoffen:
- De problematiek van een overmaat aan voedingstoffen voor planten (nitraten en fosfaten, meststoffen dus) in de bodem, komt aan bod in Vermesting.
- Verzurende stoffen (o.a. NOx en SO2) hebben eveneens een nefast effect op de bodem (thema Verzuring).
- Bestrijdingsmiddelen (pesticiden bv.) kunnen tijdens en na toepassing in de bodem terechtkomen, waar ze gedurende een bepaalde tijd een nadelig effect uitoefenen op het bodemleven en de bodemeigenschappen, zoals de afbraak van organisch materiaal.
- Zware metalen van menselijke oorsprong (bv. door industriële activiteiten) kunnen op de bodem terechtkomen door atmosferische depositie. Ze worden opgenomen door planten en dieren en via doorsijpeling bereiken ze het grondwater.
- Producten van onvolledige verbranding (POVs), zoals dioxines, die in de bodem terechtkomen, kunnen opgenomen worden in de voedselketen van de mens.
- De eigenschappen van bepaalde verontreinigende parameters zoals Vluchtige Organische Stoffen (VOS), stoffen die bv. in verfproducten zitten, zijn van die aard dat zij in het grondwater een grillig verspreidingspatroon hebben waardoor zij moeilijk in kaart te brengen zijn en bovendien een sterke verspreiding vertonen naar diepe grondwaterlagen toe.
Bodemerosie en sedimentaanvoer zijn verbonden met de thema’s verspreiding van bestrijdingsmiddelen, verspreiding van zware metalen en kwaliteit van het oppervlaktewater.
Bodemafdichting heeft gevolgen voor de waterhuishouding en leidt tot versnippering van de open ruimte.
Afname organisch materiaal in de bodem beinvloedt de koolstofcyclus en de stikstofcyclus en houdt zo verband met <a href="http:/